Dr Eliza Kącka: Schulz and Imaginative Spaces

Polish Literary Culture Series: Digital Lectures Part I

Abstract

One of the distinctive features of modernity turned out to be that the (seemingly) obvious relations between space and time in prose began to be subject to numerous mutations, and these mutations to a theorizing view.  In connection with the first modernist literature evaluations – at the end of the nineteenth century – the dynamics of the time-space relationship were studied more carefully, treating them as a separate material for reflection. In addition, a whole branch of reflection dealing with space emerged. Combining research on the work of the imagination with historical-topographical correctness, it allowed for many productive readings of the works of Marcel Proust and James Joyce. In Polish literature, the theoretical and written “spatial” revolution was relatively delayed, but achieved more radical effects.

An illustration of one of the uncompromising, revolutionary and rebellious writing solutions is the prose of Bruno Schulz, who subordinated his work to the laws of the imagination. This does not mean that his world came out of thin air.  It is easy to notice that the author of “Cinnamon Shops”, while designing his half-oneiric topographies, also points to a specific town. Nevertheless, it is the town as it was perceived by a child, and this child’s perception/consciousness is attempted to be reconstructed by the author, who is committing a regress to childhood. Schulz creates mythologies of memories, which in his case has nothing to do with sentimental expeditions. Walking into his world, we enter a reality subject to the law of connotation.


Schulz i przestrzenie imaginacyjne

Jedną z cech charakterystycznych nowoczesności okazało się to, że ustalone jako (z pozoru) oczywiste stosunki przestrzeni i czasu w prozie zaczęto poddawać rozlicznym mutacjom, a te mutacje – teoretyzującemu oglądowi. W związku z pierwszymi bilansami literatury modernistycznej – w końcu XIX wieku – uważniej badano dynamikę relacji czas-przestrzeń,  traktując ją jako osobny materiał do refleksji. Wyłoniła się wówczas zresztą cała podgałąź refleksji zajmująca się przestrzeniami. Łącząc badania nad działaniem wyobraźni z prawidłami historyczno-topograficznymi, pozwoliła na wiele produktywnych odczytań dzieł choćby Marcela Prousta czy Jamesa Joyce’a. W literaturze polskiej teoretyczno-pisarska rewolucja „przestrzenna” była stosunkowo opóźniona, osiągnęła za to efekty bardziej radykalne. A przykładem jednego z bezkompromisowych, rewolucyjno-rewelatorskich rozwiązań pisarskich jest proza Brunona Schulza, który podporządkował swoją twórczość prawidłom wyobraźni. Nie znaczy to, by jego świat był pod każdym względem wyssany z palca. Łatwo zauważyć, że autor Sklepów cynamonowych, projektując swoje na poły oniryczne topografie, wskazuje jednocześnie na konkretne miasto. Niemniej jest to miasto takie, jakim je odbierało dziecko, a ową dziecięcą percepcję/świadomość próbuje zrekonstruować autor, dopuszczający się regresu do dzieciństwa. Tworzy mitologie wspomnieniowe, co w jego wypadku nie ma nic wspólnego z sentymentalnymi wyprawami w świat uładzony. Świat Schulza zyskuje swoistą mitologiczną spójność dzięki pracy spojrzenia, ale spójność tę fundują zabiegi, o specyfice których warto powiedzieć. Czytając go, wkraczamy w rzeczywistość podlegającą prawu skojarzeń myślowych. Prawu autonomicznej pisarskiej fizyki.

Dr Eliza Kącka

The lecture was published on 10th June 2020.